Centar za biljne genetske resurse – Gen banka

Bioraznolikost poljoprivrednih kultura u BiH, rezultat je stoljeća adaptacije, selekcije i oplemenjivanja, prvobitno od strane farmera, a kasnije i od stručnjaka u datom polju. Očuvanjem navedene bioraznolikosti, kroz kolekcionisanje autohtonih kultivara u BiH, sprječava se gubitak vrijednih izvora pozitivnih agronomskih svojstava, ali i jednog važnog dijela biološkog nasljeđa ove zemlje. 

Sakupljanje i kolekcionisanje autohtonih kultivara većeg broja poljoprivrednih kultura započeto je krajem osamdesetih godina prošlog stoljeća, i to na nivou čitave SFRJ, ali su se aktivnosti na tom polju u Bosni i Hercegovini potpuno obustavile početkom agresije. Materijal kolekcionisan datim aktivnostima je dijelom izgubljeni tokom ratnog perioda, a dijelom sačuvan u sklopu banke gena u Srbiji.       

Nastavak rada na očuvanju autohonih BiH kultivara, u pravom smislu, započet je ponovo tek 2004. godine sa implementacijom projekta SEEDNet (Jugoistočna Europska razvojna mreža za biljne genetske resurse).

Navedeni projekat, finansiran od strane agencije SIDA (švedska međunarodna razvojna agencija) i koordinisan od strane NGB-a (nordijske banke gena) i CBM-a (centar za biološku raznolikost), imao je za cilj da uspostavi mrežu za očuvanje biljnih, genetskih resursa poljoprivrednih kultura u Jugoistočnoj Evropi.

U 2004. godini Poljoprivredni fakultet Univerziteta u Sarajevu postavljen je od strane državnog ministarstva za vanjsku trgovinu i ekonomske odnose kao implementator ovog projekta na nivou FBiH.

Aktivnostu u sklopu SEEDNet projekta podrazumjevale su podizanje svijesti o potrebi očuvanja biljnih genetskih resursa, nabavku opreme za uspostavljanje banke gena, sakupljanje autohtonih kultivara, te obradu i kolekcionisanje datog materijala. Prvobitne kolekcije su držane u zgradi Poljoprivrednog fakulteta, skupa sa opremom nabavljenom kroz projekat.

Veoma brzo je postalo jasno da ukoliko se želi uspostaviti funkcionalna banka gena, neophodno je bilo naći adekvatan prostor za držanje kolekcija i obavljanje operacija standardnih za jednu banku gena. 

Značaj očuvanja biljnih genetskih resursa, poljoprivrednih kultura, prepoznat je od strane organizacija IFAD-a (međunarodni fond za razvoj poljoprivrede) i OdRaz (fondacija za održivi razvoj FBiH), koje su 2007. godine usmjerile sredstva za rekonstrukciju objekta na fakultetskom dobru Butmir, u cilju uspostavljanja banke gena FBiH. Radovi na rekonstrukciji objekta završeni su 2008. godine, a oprema i kolekcije autohtonog materijala ubačene su u objekat 2009. godine.

S obzirom da Centar svojim kapacitetima ne predstavlja samo mjesto održavanja kolekcija biljnog materijala, već posjeduje i laboratorije u funkciji naučno-istraživačkog rada i sam njegov naziv „Centar za biljne genetske resurse – Gen banka“ odražava datu činjenicu.

Centar za biljne genetske resurse u svojoj banci gena drži preko 500 accession-a (primki) pojedinih biljnih kultura, koje su organizovane u funkcionalne skupine: povrtlarstvo, ratarstvo, krmno bilje, ljekovito i aromatično bilje, voćarstvo i vinogradarstvo.

Pored kapaciteta za čuvanje autohtonog materijala centar za biljne genetske resurse u svom sklopu posjeduje i dvije laboratorije od kojih je jedna usko profilirana za genetsku karakterizaciju molekularnim markerima i in vitro propagaciju, dok je druga orijentisana ka obradi pristiglih uzoraka, testiranju procenta i snage klijavosti, određivanju procenta vlage prisutne u sjemenu, te različitim vidovima sušenja sjemena, zavisno od toga da li se radi o takozvanom short term storage čuvanju (do 5^o C) ili o posebnom sistemu pripreme za čuvanje na nižim temperaturama (sve do -20^o C).

Laboratorija takođe posjeduje zamrzivač za čuvanje vegetativnog materijala i hemikalija koje se koriste u procesima karakterizacije sa graničnom temperaturom i do minus 80^o C. Izvan samog objekta nalazi se polje za regeneraciju, u potpunosti natkriveno zaštitnom mrežom i plastenik za aklimatizaciju in vitro propagiranih biljaka.

Osim laboratorijskih kapaciteta „Centar za biljne genetske resurse“, sadrži i dva apartmana namjenjena gostujućim predavačima i istraživačima iz oblasti biljnih genetskih resursa.

(Fuad Gaši, dipl. ing., Idin Fazlić, dipl. ing.)