|
Centar za biljne genetske resurse – Gen banka
Bioraznolikost poljoprivrednih kultura u BiH, rezultat je stoljeća
adaptacije, selekcije i oplemenjivanja, prvobitno od strane farmera,
a kasnije i od stručnjaka u datom polju. Očuvanjem navedene
bioraznolikosti, kroz kolekcionisanje autohtonih kultivara u BiH,
sprječava se gubitak vrijednih izvora pozitivnih agronomskih
svojstava, ali i jednog važnog dijela biološkog nasljeđa ove
zemlje.
Sakupljanje i kolekcionisanje autohtonih kultivara većeg broja
poljoprivrednih kultura započeto je krajem osamdesetih godina
prošlog stoljeća, i to na nivou čitave SFRJ, ali su se aktivnosti na
tom polju u Bosni i Hercegovini potpuno obustavile početkom
agresije. Materijal kolekcionisan datim aktivnostima je dijelom
izgubljeni tokom ratnog perioda, a dijelom sačuvan u sklopu banke
gena u Srbiji.
Nastavak
rada na očuvanju autohonih BiH kultivara, u pravom smislu, započet
je ponovo tek 2004. godine sa implementacijom projekta SEEDNet
(Jugoistočna Europska razvojna mreža za biljne genetske resurse).
Navedeni
projekat, finansiran od strane agencije SIDA (švedska međunarodna
razvojna agencija) i koordinisan od strane NGB-a (nordijske banke
gena) i CBM-a (centar za biološku raznolikost), imao je za cilj da
uspostavi mrežu za očuvanje biljnih, genetskih resursa
poljoprivrednih kultura u Jugoistočnoj Evropi.
U 2004.
godini Poljoprivredni fakultet Univerziteta u Sarajevu postavljen je
od strane državnog ministarstva za vanjsku trgovinu i ekonomske
odnose kao implementator ovog projekta na nivou FBiH.
Aktivnostu u sklopu SEEDNet projekta podrazumjevale su podizanje
svijesti o potrebi očuvanja biljnih genetskih resursa, nabavku
opreme za uspostavljanje banke gena, sakupljanje autohtonih
kultivara, te obradu i kolekcionisanje datog materijala. Prvobitne
kolekcije su držane u zgradi Poljoprivrednog fakulteta, skupa sa
opremom nabavljenom kroz projekat.
Veoma
brzo je postalo jasno da ukoliko se želi uspostaviti funkcionalna
banka gena, neophodno je bilo naći adekvatan prostor za držanje
kolekcija i obavljanje operacija standardnih za jednu banku gena.
Značaj
očuvanja biljnih genetskih resursa, poljoprivrednih kultura,
prepoznat je od strane organizacija IFAD-a (međunarodni fond za
razvoj poljoprivrede) i OdRaz (fondacija za održivi razvoj FBiH),
koje su 2007. godine usmjerile sredstva za rekonstrukciju objekta na
fakultetskom dobru Butmir, u cilju uspostavljanja banke gena FBiH.
Radovi na rekonstrukciji objekta završeni su 2008. godine, a oprema
i kolekcije autohtonog materijala ubačene su u objekat 2009. godine.
S obzirom
da Centar svojim kapacitetima ne predstavlja samo mjesto održavanja
kolekcija biljnog materijala, već posjeduje i laboratorije u
funkciji naučno-istraživačkog rada i sam njegov naziv „Centar za
biljne genetske resurse – Gen banka“ odražava datu činjenicu.
Centar za
biljne genetske resurse u svojoj banci gena drži preko 500
accession-a (primki) pojedinih biljnih kultura, koje su
organizovane u funkcionalne skupine: povrtlarstvo, ratarstvo, krmno
bilje, ljekovito i aromatično bilje, voćarstvo i vinogradarstvo.
Pored
kapaciteta za čuvanje autohtonog materijala centar za biljne
genetske resurse u svom sklopu posjeduje i dvije laboratorije od
kojih je jedna usko profilirana za genetsku karakterizaciju
molekularnim markerima i in vitro propagaciju, dok je druga
orijentisana ka obradi pristiglih uzoraka, testiranju procenta i
snage klijavosti, određivanju procenta vlage prisutne u sjemenu, te
različitim vidovima sušenja sjemena, zavisno od toga da li se radi o
takozvanom short term storage čuvanju (do 5o C)
ili o posebnom sistemu pripreme za čuvanje na nižim temperaturama
(sve do -20o C).
Laboratorija takođe posjeduje zamrzivač za čuvanje vegetativnog
materijala i hemikalija koje se koriste u procesima karakterizacije
sa graničnom temperaturom i do minus 80o C. Izvan samog
objekta nalazi se polje za regeneraciju, u potpunosti natkriveno
zaštitnom mrežom i plastenik za aklimatizaciju in vitro
propagiranih biljaka.
Osim laboratorijskih kapaciteta „Centar za biljne genetske resurse“,
sadrži i dva apartmana namjenjena gostujućim predavačima i
istraživačima iz oblasti biljnih genetskih resursa.
(Fuad
Gaši, dipl. ing., Idin Fazlić, dipl. ing.)
|